آموزش برنامهنویسی دیگر فقط یک فعالیت فوقبرنامه برای کودکان علاقهمند به رایانه نیست. بسیاری از کشورها تلاش میکنند مفاهیمی مانند تفکر محاسباتی، حل مسئله، طراحی الگوریتم و سواد هوش مصنوعی را وارد برنامههای آموزشی مدارس کنند.
البته روش اجرای این برنامهها در همه کشورها یکسان نیست. در بعضی کشورها، آموزش کدنویسی بخشی از برنامه درسی رسمی است؛ برخی کشورها دورههای کوتاه و کارگاههای سراسری برگزار میکنند و گروهی دیگر هنوز بیشتر به برنامههای خصوصی و فعالیتهای فوقبرنامه وابستهاند.
در این مقاله بررسی میکنیم که آموزش برنامهنویسی کودکان در کشورهای مختلف چگونه اجرا میشود و کشورها چه بودجه یا امکاناتی برای توسعه مهارتهای دیجیتال دانشآموزان در نظر گرفتهاند.
یک نکته مهم: نمیتوان بودجه کشورها را بهصورت مستقیم با یکدیگر مقایسه کرد. بعضی دولتها بودجه جداگانهای برای آموزش کدنویسی اعلام میکنند، اما برخی دیگر این هزینهها را در بودجه کلی آموزش، فناوری، تربیت معلم یا زیرساخت مدارس قرار میدهند.
آنچه در این مقاله میخوانید
مقایسه وضعیت آموزش برنامهنویسی کودکان در کشورهای مختلف
| کشور | شیوه اجرا | بودجه یا مقیاس اعلامشده |
|---|---|---|
| سنگاپور | برنامه سراسری برای دانشآموزان دوره ابتدایی و متوسطه | ۱۰ ساعت آموزش برای دانشآموزان دوره بالاتر ابتدایی |
| استرالیا | علوم و فناوریهای دیجیتال در برنامه درسی مدرسه | بسته تاریخی ۶۴٫۶ میلیون دلار استرالیا برای طرحهای STEM |
| فیلیپین | دروس تخصصی و برنامههای محدود در مقاطع بالاتر | بودجه مستقل و سراسری برای کدنویسی ابتدایی اعلام نشده است |
| آفریقای جنوبی | اجرای تدریجی درس کدنویسی و برنامهنویسی رباتها | توسعه برنامه بر اساس امکانات، تربیت معلم و زیرساخت مدارس |
| امارات متحده عربی | مسابقات مدارس و طرحهای گسترده آموزش مهارتهای دیجیتال | طرح «یک میلیون برنامهنویس عرب» و مسابقات ملی دانشآموزی |
| قطر | همکاری با مراکز آموزشی، مسابقات و دورههای تخصصی | بودجه مستقل آموزش کدنویسی کودکان بهصورت عمومی منتشر نشده است |
سنگاپور؛ آموزش کدنویسی در دوره ابتدایی
سنگاپور یکی از کشورهایی است که آموزش مهارتهای دیجیتال را بهصورت سازمانیافته وارد مدارس کرده است. برنامه Code for Fun با همکاری وزارت آموزش سنگاپور و سازمان توسعه رسانه و ارتباطات این کشور اجرا میشود.
از سال ۲۰۲۰، دانشآموزان دوره بالاتر ابتدایی باید در برنامه Code for Fun یا یک برنامه مشابه شرکت کنند. این دوره شامل حدود ۱۰ ساعت آموزش تفکر محاسباتی، برنامهنویسی، ساخت پروژههای دیجیتال و آشنایی با فناوریهای نوظهور است.
در این برنامه، هدف فقط نوشتن چند خط کد نیست. دانشآموزان با ابزارهایی مانند کیتهای قابل برنامهنویسی، حسگرها و پروژههای عملی کار میکنند تا بتوانند یک مسئله را تحلیل و برای آن راهحل طراحی کنند.
از سال ۲۰۲۵، بخشهایی با عنوان AI for Fun نیز به این مسیر اضافه شده است. دانشآموزان در این بخشها با هوش مصنوعی مولد، رباتهای هوشمند و اصول استفاده ایمن و مسئولانه از هوش مصنوعی آشنا میشوند.
نکته قابل توجه در مدل سنگاپور: دولت یک دوره کوتاه اما مشخص و پروژهمحور تعریف کرده تا همه دانشآموزان، حتی کسانی که قصد ندارند در آینده برنامهنویس شوند، با تفکر محاسباتی آشنا شوند.
استرالیا؛ آموزش فناوریهای دیجیتال از سالهای ابتدایی
در برنامه درسی استرالیا، حوزه فناوری از دو بخش اصلی تشکیل شده است: «طراحی و فناوری» و «فناوریهای دیجیتال». در بخش فناوریهای دیجیتال، دانشآموزان یاد میگیرند چگونه با استفاده از تفکر محاسباتی، دادهها و سیستمهای دیجیتال برای مسائل واقعی راهحل بسازند.
این مسیر آموزشی از سالهای ابتدایی مدرسه آغاز میشود و تا پایه دهم ادامه پیدا میکند. فعالیتها نیز متناسب با سن دانشآموزان تغییر میکنند؛ کودکان کمسنتر با الگوها، ترتیب دستورها و دادههای ساده آشنا میشوند و دانشآموزان بزرگتر به طراحی برنامه، توسعه راهحل دیجیتال و ارزیابی نتیجه میپردازند.
دولت استرالیا در قالب برنامه ملی نوآوری و علوم که در سال ۲۰۱۵ معرفی شد، حدود ۶۴٫۶ میلیون دلار استرالیا برای مجموعهای از طرحهای STEM در آموزش پیشدبستانی و مدارس اختصاص داد. این عدد فقط مربوط به آموزش برنامهنویسی نبود و برنامههایی در زمینه علوم، ریاضی، فناوری، تربیت معلم و منابع آموزشی را نیز در بر میگرفت.
بنابراین عبارت «استرالیا ۶۴ میلیون دلار برای آموزش کدنویسی هزینه کرده است» چندان دقیق نیست. این بودجه متعلق به یک بسته گستردهتر آموزش STEM بوده که توسعه سواد دیجیتال و فناوری نیز بخشی از آن محسوب میشده است.
فیلیپین؛ فاصله میان علاقه دانشآموزان و برنامه سراسری
در نسخههای قدیمی این مقاله، درصدهایی درباره علاقه کودکان و والدین فیلیپینی به آموزش برنامهنویسی ذکر شده بود؛ اما منبع معتبر و تازهای برای تأیید این آمار وجود ندارد. به همین دلیل بهتر است وضعیت این کشور را بر اساس برنامههای آموزشی رسمی بررسی کنیم.
در نظام آموزشی فیلیپین، برنامهنویسی بیشتر در شاخههای تخصصی فناوری اطلاعات و ارتباطات دوره دبیرستان دیده میشود. برای مثال، بعضی از برنامههای دوره متوسطه دوم شامل موضوعاتی مانند برنامهنویسی، پایگاه داده، پشتیبانی رایانه و فناوری اطلاعات هستند.
بااینحال، بر اساس اسناد رسمی در دسترس، هنوز نمیتوان از یک درس مستقل و اجباری برنامهنویسی برای تمام کودکان دوره ابتدایی فیلیپین صحبت کرد. بخش زیادی از آموزش کودکان از طریق مؤسسههای خصوصی، کارگاهها، دانشگاهها و برنامههای محلی انجام میشود.
این وضعیت نشان میدهد علاقه خانوادهها و فعالیت مؤسسههای خصوصی بهتنهایی کافی نیست. برای اجرای گسترده آموزش برنامهنویسی، به برنامه درسی مشخص، مربیان آموزشدیده، تجهیزات مناسب و دسترسی برابر دانشآموزان نیاز است.
آفریقای جنوبی؛ اجرای تدریجی بر اساس امکانات مدارس
آفریقای جنوبی طی چند سال گذشته روی تدوین برنامه درسی «کدنویسی و برنامهنویسی رباتها» برای پایههای ابتدایی و متوسطه اول کار کرده است. این برنامه موضوعاتی مانند تفکر محاسباتی، الگوریتم، تشخیص الگو، مهارتهای دیجیتال و طراحی راهحل را پوشش میدهد.
برخلاف زمانبندیهای قدیمی که از اجرای کامل این درس تا سال ۲۰۲۵ خبر میدادند، توسعه برنامه با سرعت کمتری پیش رفته است. بر اساس توضیحات جدید وزارت آموزش پایه آفریقای جنوبی، اجرای مرحلهای از پایههای ابتدایی در سال ۲۰۲۶ آغاز میشود و سپس به پایههای بالاتر گسترش پیدا میکند.
وزارت آموزش این کشور اعلام کرده است که هزینه تربیت معلمان، خرید تجهیزات فناوری، نگهداری زیرساختها و تفاوت امکانات مدارس باعث میشود این درس در آینده نزدیک برای تمام دانشآموزان اجباری نشود.
تجربه آفریقای جنوبی نشان میدهد: نوشتن یک برنامه درسی کافی نیست. بدون مربی آموزشدیده، اینترنت، تجهیزات و پشتیبانی فنی، اجرای سراسری آموزش کدنویسی دشوار خواهد بود.
امارات متحده عربی؛ از مسابقات دانشآموزی تا یک میلیون برنامهنویس عرب
امارات متحده عربی آموزش مهارتهای دیجیتال، برنامهنویسی و هوش مصنوعی را از طریق مجموعهای از برنامههای مدرسهای، مسابقات ملی و طرحهای منطقهای دنبال میکند.
در مسابقات ملی هوش مصنوعی سال تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ امارات، بیش از ۲ هزار دانشآموز مدارس دولتی و خصوصی در بخشهایی مانند برنامهنویسی، هوش مصنوعی، پروژههای STEAM و برنامهنویسی رباتها شرکت کردند.
یکی دیگر از برنامههای شناختهشده امارات، طرح «یک میلیون برنامهنویس عرب» بود. این طرح در سال ۲۰۱۷ راهاندازی شد و هدف آن ارائه آموزشهای رایگان برنامهنویسی به جوانان کشورهای عربی بود.
این برنامه در سال ۲۰۲۱ به هدف خود رسید. طبق گزارش بنیاد آینده دبی، یک میلیون نفر از ۸۰ کشور در آن شرکت کردند، حدود ۵ میلیون ساعت آموزش و فعالیت انجام شد و شرکتکنندگان بیش از ۱۰۰ هزار پروژه پایانی ارائه کردند.
بااینحال، طرح یک میلیون برنامهنویس عرب را نباید معادل یک برنامه درسی اجباری برای کودکان مدارس امارات دانست. این طرح یک برنامه گسترده منطقهای برای تقویت مهارتهای دیجیتال جوانان بود و فقط به دانشآموزان مدارس محدود نمیشد.
قطر؛ تمرکز بر همکاری آموزشی و مسابقات فناوری
قطر نیز برای گسترش مهارتهای برنامهنویسی، هوش مصنوعی، شبکه و امنیت سایبری از همکاری میان وزارت آموزش، دانشگاهها، مؤسسههای تخصصی و شرکتهای فناوری استفاده میکند.
برای نمونه، وزارت آموزش قطر در سال ۲۰۲۴ همکاری خود با آکادمی شبکه سیسکو را توسعه داد. در این برنامه، دورههایی در زمینه برنامهنویسی، شبکههای رایانهای، امنیت سایبری، علوم داده و هوش مصنوعی در اختیار دانشآموزان و فعالان آموزشی قرار میگیرد.
قطر همچنین مسابقات برنامهنویسی، المپیادهای هوش مصنوعی، رقابتهای خلاقیت دیجیتال و رویدادهای مرتبط با برنامهنویسی رباتها را برگزار میکند.
با وجود این فعالیتها، اطلاعات عمومی دقیقی درباره بودجه مستقل و سراسری آموزش برنامهنویسی کودکان در قطر منتشر نشده است. به همین دلیل نمیتوان هزینه این کشور را با عدد اعلامشده استرالیا یا مقیاس برنامههای امارات مقایسه کرد.
بالاخره کشورها چقدر برای آموزش برنامهنویسی هزینه میکنند؟
برای این پرسش پاسخ واحدی وجود ندارد. کشورها هزینههای آموزش برنامهنویسی را در بخشهای متفاوتی ثبت میکنند؛ از جمله:
- تدوین و بهروزرسانی برنامه درسی؛
- آموزش و توانمندسازی معلمان؛
- خرید رایانه، تبلت، حسگر و ابزارهای قابل برنامهنویسی؛
- توسعه اینترنت و زیرساخت مدارس؛
- تولید محتوای آموزشی و سامانههای آنلاین؛
- برگزاری مسابقات، اردوها و کارگاههای آموزشی؛
- آموزش سواد هوش مصنوعی و امنیت دیجیتال.
استرالیا یکی از معدود نمونههایی است که برای یک مجموعه مشخص از برنامههای آموزشی STEM رقم عمومی منتشر کرده است. سنگاپور بهجای تأکید بر یک عدد کلی، مدت آموزش و میزان پوشش مدارس را مشخص کرده است. امارات نیز بیشتر درباره تعداد شرکتکنندگان و مقیاس برنامههای آموزشی گزارش میدهد.
بنابراین فقط مقایسه مبلغ سرمایهگذاری کافی نیست. مهمتر از مبلغ، این است که بودجه چگونه مصرف میشود و آیا دانشآموز در پایان میتواند یک پروژه واقعی بسازد، مسئلهای را حل کند و نتیجه کار خود را توضیح دهد یا خیر.
کشورهای موفق چه رویکرد مشترکی دارند؟
۱. آموزش از تفکر محاسباتی شروع میشود
کودک پیش از یادگیری یک زبان برنامهنویسی باید بتواند مسئله را به بخشهای کوچکتر تقسیم کند، الگوها را تشخیص دهد و مراحل رسیدن به پاسخ را مرتب کند.
۲. پروژه عملی جای حفظ کردن دستورها را میگیرد
در بسیاری از برنامههای جدید، دانشآموز فقط دستورهای برنامهنویسی را حفظ نمیکند. او یک بازی، داستان تعاملی، برنامه ساده یا وسیله قابل کنترل طراحی میکند و در مسیر ساخت پروژه، مفاهیم را یاد میگیرد.
۳. آموزش معلم بخشی از سرمایهگذاری است
حتی کاملترین برنامه درسی بدون مربی توانمند نتیجه مطلوبی ندارد. به همین دلیل بخش مهمی از بودجه کشورها صرف آموزش معلمان و تهیه منابع تدریس میشود.
۴. کدنویسی با مهارتهای زندگی ترکیب میشود
هدف آموزش برنامهنویسی به کودکان فقط تربیت برنامهنویس نیست. فعالیتهای پروژهمحور میتوانند مهارتهایی مانند حل مسئله، خلاقیت، تصمیمگیری، همکاری و توانایی ارائه یک ایده را تقویت کنند.
آموزش برنامهنویسی کودکان در ایران
در ایران هنوز آموزش برنامهنویسی بهصورت یک درس مستقل و سراسری در تمام مدارس اجرا نمیشود. به همین دلیل خانوادهها معمولاً از دورههای آموزشی خارج از مدرسه برای آشنایی فرزندشان با این مهارت استفاده میکنند.
انتخاب یک دوره مناسب فقط به زبان برنامهنویسی آن بستگی ندارد. بهتر است دورهای انتخاب شود که متناسب با سن کودک باشد، پروژه عملی داشته باشد و به کودک فرصت آزمون، اشتباه و اصلاح بدهد.
برای کودکان کمسنتر، ابزارهای تصویری مانند اسکرچ میتوانند نقطه شروع مناسبی باشند. نوجوانان نیز پس از یادگیری منطق برنامهنویسی میتوانند وارد مسیرهایی مانند آموزش پایتون، طراحی وب و هوش مصنوعی شوند.
فرزندتان از کدام مسیر برنامهنویسی شروع کند؟
در جلسه آزمایشی رایگان یاسان، سطح و علایق فرزندتان بررسی میشود تا مسیر آموزشی متناسب با سن و تجربه او پیشنهاد شود.
رزرو جلسه آزمایشی رایگانسؤالات متداول
کدام کشور آموزش برنامهنویسی را در مدارس اجباری کرده است؟
در سنگاپور، شرکت در برنامه Code for Fun یا یک برنامه مشابه برای دانشآموزان دوره بالاتر ابتدایی الزامی است. در استرالیا نیز مفاهیم فناوری دیجیتال در چارچوب برنامه درسی مدارس تعریف شدهاند. آفریقای جنوبی آموزش کدنویسی را بهصورت تدریجی گسترش میدهد.
کدام کشور بیشترین هزینه را برای آموزش کدنویسی کودکان میکند؟
به دلیل تفاوت شیوه گزارش بودجهها، نمیتوان یک کشور را با اطمینان بهعنوان پرهزینهترین کشور معرفی کرد. بسیاری از هزینهها در بودجه کلی آموزش، فناوری، تجهیزات مدارس و آموزش معلمان ثبت میشوند.
آیا همه کودکان باید برنامهنویسی یاد بگیرند؟
همه کودکان لازم نیست در آینده برنامهنویس شوند؛ اما آشنایی با تفکر محاسباتی، حل مسئله و منطق الگوریتمی میتواند در بسیاری از مسیرهای تحصیلی و زندگی روزمره مفید باشد.
بهترین سن شروع آموزش برنامهنویسی چه زمانی است؟
بسیاری از کودکان میتوانند از حدود ۸ سالگی با فعالیتهای تصویری و پروژههای ساده شروع کنند. سن دقیق به علاقه، توانایی خواندن، تجربه کار با رایانه و نوع ابزار آموزشی بستگی دارد.
جمعبندی
بررسی آموزش برنامهنویسی کودکان در کشورهای مختلف نشان میدهد که مسیر واحدی برای اجرای این آموزش وجود ندارد. سنگاپور یک دوره مشخص و سراسری طراحی کرده، استرالیا فناوریهای دیجیتال را در برنامه درسی قرار داده و آفریقای جنوبی در حال اجرای مرحلهای یک درس جدید است. امارات و قطر نیز بیشتر بر مسابقات، همکاریهای آموزشی و برنامههای گسترده مهارتآموزی تمرکز دارند.
نکته مشترک بیشتر این برنامهها، حرکت از آموزش نظری به سمت تجربه عملی است. کودکان زمانی برنامهنویسی را بهتر یاد میگیرند که بتوانند با استفاده از آن یک بازی، داستان، برنامه یا راهحل واقعی بسازند.
در نهایت، موفقیت آموزش برنامهنویسی فقط به میزان بودجه وابسته نیست. برنامه درسی مناسب، مربی توانمند، دسترسی به ابزار، پشتیبانی و فرصت ساخت پروژه، نقش مهمتری در کیفیت یادگیری کودک دارند.
منابع رسمی بررسیشده
