بعضی کودکان یک بازی را بارها از اول شروع می کنند تا بالاخره از مرحله سخت آن عبور کنند، اما برای حل دوباره یک تمرین درسی حوصله ندارند. تفاوت فقط در سرگرم کننده بودن نیست. بازی هدف را روشن می کند، نتیجه هر حرکت را سریع نشان می دهد و به کودک اجازه می دهد بدون ترس دوباره تلاش کند. گیمیفیکیشن تلاش می کند همین ویژگی ها را وارد یادگیری کند.
گیمیفیکیشن در آموزش به معنی تبدیل کامل درس به بازی نیست. در این روش، عناصر بازی مثل ماموریت، مرحله، امتیاز، انتخاب، بازخورد و نشان پیشرفت به یک فعالیت آموزشی اضافه می شوند تا کودک حضور فعال تری در مسیر یادگیری داشته باشد.
آنچه در این مقاله میخوانید
گیمیفیکیشن یعنی چه؟
واژه Gamification را در فارسی بازی وار سازی یا بازی سازی ترجمه می کنند. تعریف دقیق تر آن استفاده از عناصر و سازوکارهای بازی در محیطی است که در اصل بازی نیست. این محیط می تواند کلاس مدرسه، دوره آنلاین، تمرین در خانه یا حتی برنامه روزانه کودک باشد.
فرض کنید کودک باید پنج مسئله ریاضی حل کند. در حالت معمول، فقط یک برگه تمرین جلوی او قرار دارد. در نسخه بازی وار، هر مسئله بخشی از یک ماموریت است. کودک پس از هر پاسخ بازخورد می گیرد، میزان پیشرفت خود را می بیند و اگر اشتباه کند فرصت دارد راه دیگری را امتحان کند. محتوای آموزشی همان است اما تجربه انجام آن تغییر کرده است.
تفاوت گیمیفیکیشن با بازی آموزشی چیست؟
این دو مفهوم به هم نزدیک هستند و معمولا جای هم استفاده می شوند، ولی یک تفاوت مهم دارند. در گیمیفیکیشن، فعالیت اصلی بازی نیست. تمرین، پروژه یا کلاس با عناصر بازی جذاب تر می شود. در آموزش مبتنی بر بازی، خود بازی برای یادگیری طراحی شده است و کودک مفهوم را هنگام بازی کردن یاد می گیرد.
برای آشنایی بیشتر با روش دوم می توانید مقاله مزایای آموزش مبتنی بر بازی را بخوانید.
عناصر اصلی گیمیفیکیشن در آموزش
امتیاز و جایزه شناخته شده ترین بخش های گیمیفیکیشن هستند اما همه ماجرا نیستند. یک طراحی آموزشی خوب از چند عنصر استفاده می کند و هر کدام باید به هدف درس کمک کنند.
هدف روشن
کودک باید بداند قرار است به کجا برسد. «این فصل را بخوان» هدف مبهمی است. «تا پایان این فعالیت، یک داستان متحرک بساز» تصویری روشن از نتیجه می دهد.
مرحله های کوتاه و قابل انجام
یک پروژه بزرگ ممکن است در شروع ترسناک باشد. وقتی همان پروژه به چند ماموریت کوتاه تقسیم شود، کودک می تواند پیشرفت خود را ببیند و برای قدم بعدی تصمیم بگیرد.
بازخورد سریع
در بازی، نتیجه یک انتخاب معمولا همان لحظه مشخص می شود. در آموزش هم بازخورد سریع به کودک کمک می کند بفهمد کدام بخش درست بوده و کجا باید روش خود را تغییر دهد. این بازخورد لازم نیست همیشه نمره باشد. اجرای درست یک پروژه یا رسیدن شخصیت اسکرچ به مقصد هم بازخورد است.
فرصت تلاش دوباره
اشتباه نباید پایان فعالیت باشد. کودک باید بتواند دلیل خطا را پیدا کند، راه تازه ای بسازد و دوباره امتحان کند. این بخش از گیمیفیکیشن برای تقویت مهارت حل مسئله ارزش بیشتری از جمع کردن نشان و ستاره دارد.
حق انتخاب
وقتی کودک بتواند موضوع پروژه، ترتیب بعضی ماموریت ها یا روش حل را انتخاب کند، فقط مجری دستور نیست. او درباره مسیر فکر می کند و مسئولیت تصمیم خود را می پذیرد.
پاداش متناسب
پاداش می تواند نمایش پیشرفت، باز شدن یک فعالیت تازه، فرصت ارائه پروژه یا دریافت بازخورد از گروه باشد. هدیه بیرونی برای هر کار کوچک ممکن است توجه کودک را از خود یادگیری به جایزه منتقل کند. به همین دلیل پاداش باید با هدف آموزشی هماهنگ باشد.
گیمیفیکیشن چرا به یادگیری کودکان کمک می کند؟
گیمیفیکیشن قرار نیست یک درس ضعیف را نجات دهد. اگر فعالیت با سن کودک هماهنگ نباشد یا هدف روشنی نداشته باشد، اضافه کردن امتیاز هم مشکل را حل نمی کند. ارزش این روش زمانی دیده می شود که طراحی آموزشی درست باشد.
- پیشرفت را قابل دیدن می کند: کودک به جای روبرو شدن با یک مسیر طولانی، می بیند چه بخشی را تمام کرده و قدم بعدی چیست.
- مشارکت را بیشتر می کند: ماموریت، انتخاب و بازخورد کودک را از شنونده صرف به بخشی از فعالیت تبدیل می کند.
- فضای امنی برای خطا می سازد: امکان تلاش دوباره باعث می شود کودک اشتباه را بخشی از مسیر ببیند، نه نشانه ناتوانی.
- حل مسئله را تمرین می دهد: کودک برای عبور از هر مرحله باید مسئله را بشکند، گزینه ها را بسنجد و نتیجه تصمیم خود را ببیند.
- بازخورد را از پایان کار به طول مسیر می آورد: کودک لازم نیست تا امتحان آخر منتظر بماند تا بفهمد کدام بخش را درست یاد گرفته است.
پژوهش ها معمولا از اثر مثبت گیمیفیکیشن بر انگیزه و بعضی نتایج یادگیری خبر می دهند، اما اندازه این اثر به نوع طراحی، گروه سنی و شیوه اجرا بستگی دارد. یک مرور پژوهشی منتشر شده در Educational Psychology Review نیز نشان می دهد که نباید هر نوع امتیازدهی را به تنهایی معادل یادگیری بهتر دانست.
سه نمونه ساده از گیمیفیکیشن
در خانه
به جای اینکه از کودک بخواهید بیست دقیقه املا تمرین کند، فعالیت را به سه ماموریت تقسیم کنید: پیدا کردن پنج کلمه دشوار، ساختن یک جمله با هر کلمه و بررسی دوباره نوشته. بعد از هر ماموریت، کودک بخش انجام شده را علامت می زند. پاداش اصلی، دیدن نتیجه و رسیدن به پایان مسیر است.
در کلاس ابتدایی
معلم برای آموزش چرخه آب یک ماموریت گروهی طراحی می کند. هر گروه باید ترتیب تبخیر، تشکیل ابر و بارش را پیدا کند و برای انتخاب خود دلیل بیاورد. اگر ترتیب اشتباه باشد، یک راهنمای کوتاه دریافت می کند و دوباره می سازد. در این مثال، رقابت ضروری نیست.
در کلاس برنامه نویسی
کودک قرار است با برنامه نویسی اسکرچ یک بازی ساده بسازد. پروژه به ماموریت های طراحی شخصیت، حرکت، برخورد و امتیازدهی تقسیم می شود. اگر شخصیت حرکت نکند، کودک با کمک بازخورد مربی بلوک ها را بررسی می کند. عبور از مرحله زمانی اتفاق می افتد که پروژه واقعا کار کند، نه وقتی که کودک فقط یک پاسخ را حفظ کرده باشد.
آیا گیمیفیکیشن همیشه مفید است؟
نه. طراحی ضعیف ممکن است کودک را به جمع کردن امتیاز عادت دهد و هدف یادگیری را به حاشیه ببرد. جدول رتبه بندی نیز برای همه مناسب نیست. کودکی که آرام تر پیش می رود یا از مقایسه شدن اضطراب می گیرد، ممکن است به جای مشارکت بیشتر کنار بکشد.
- کودک فقط درباره جایزه می پرسد و به خود فعالیت توجه ندارد
- سرعت از فهمیدن مهم تر شده است
- چند کودک همیشه برنده هستند و بقیه فرصت دیده شدن ندارند
- امتیازها به هدف آموزشی مشخصی وصل نیستند
- شکست باعث حذف کودک از فعالیت می شود و راه بازگشتی وجود ندارد
راه حل معمولا اضافه کردن جایزه بیشتر نیست. باید رقابت فردی را کمتر کرد، پیشرفت هر کودک را نسبت به نقطه شروع خودش سنجید و برای انتخاب، همکاری و تلاش دوباره جا باز کرد.
گیمیفیکیشن برای چه سنی مناسب است؟
اصل روش محدود به سن خاصی نیست اما شکل اجرا باید تغییر کند. کودکان کم سن با داستان، تصویر، ماموریت کوتاه و نتیجه فوری ارتباط بهتری می گیرند. در سنین بالاتر می توان پروژه های طولانی تر، انتخاب های بیشتر و چالش های چندمرحله ای طراحی کرد.
سن فقط یکی از معیارهاست. علاقه، تجربه قبلی، میزان تمرکز و واکنش کودک به رقابت هم مهم است. دو کودک هم سن ممکن است به یک سیستم امتیازدهی واکنش کاملا متفاوتی نشان دهند.
چطور یک فعالیت آموزشی را بازی وار کنیم؟
- هدف یادگیری را مشخص کنید. اول معلوم کنید کودک باید در پایان چه چیزی را بفهمد یا بتواند انجام دهد.
- کار را به مرحله های کوچک تقسیم کنید. هر مرحله باید نتیجه قابل مشاهده داشته باشد.
- بازخورد را سریع کنید. کودک باید بداند چرا یک راه جواب داده یا نداده است.
- فرصت انتخاب بدهید. انتخاب موضوع، شخصیت، ابزار یا روش حل می تواند حس مالکیت کودک را بیشتر کند.
- امکان تلاش دوباره را حفظ کنید. اشتباه باید اطلاعات تازه بدهد، نه اینکه کودک را از مسیر بیرون بگذارد.
- نتیجه را بررسی کنید. فقط مشارکت را نسنجید. ببینید کودک مفهوم را فهمیده و می تواند آن را در موقعیت دیگری به کار ببرد یا نه.
گیمیفیکیشن در آکادمی یاسان
در کلاس های یاسان، برنامه نویسی وسیله ای برای تمرین مهارت حل مسئله، تصمیم گیری و پرورش خلاقیت در کودکان است. فراگیر فقط توضیح مربی را نمی شنود. او پروژه می سازد، نتیجه کد خود را می بیند، خطا را پیدا می کند و دوباره تلاش می کند.
پروژه به مرحله های قابل انجام تقسیم می شود و مربی به جای دادن پاسخ آماده، کودک را برای پیدا کردن راه بعدی همراهی می کند. پیشرفت زمانی معنا دارد که فراگیر بتواند چیزی بسازد و درباره تصمیم های خود توضیح بدهد.
مسیر آموزشی باید با سن و تجربه فرزندتان هماهنگ باشد. برای دیدن اسکرچ، پایتون، طراحی سایت و دیگر دوره های برنامه نویسی کودک می توانید مسیر آموزشی یاسان را ببینید.
کدام مسیر برای فرزند شما مناسب است؟
برای انتخاب دوره متناسب با سن، علاقه و تجربه فرزندتان، فرم مشاوره رایگان همین صفحه را تکمیل کنید.
سوالات متداول
آیا گیمیفیکیشن همان بازی کردن در کلاس است؟
خیر. در گیمیفیکیشن، درس یا پروژه همچنان فعالیت اصلی است و عناصر بازی به ساختار آن اضافه می شوند. در بازی آموزشی، خود بازی ابزار یادگیری است.
آیا برای اجرای گیمیفیکیشن به اپلیکیشن نیاز داریم؟
خیر. یک برگه ماموریت، نمایش مرحله های پیشرفت و بازخورد درست هم می تواند فعالیت را بازی وار کند. ابزار دیجیتال فقط اجرای بعضی بخش ها را ساده تر می کند.
آیا امتیاز دادن به کودک کافی است؟
خیر. امتیاز بدون هدف، بازخورد و فرصت انتخاب خیلی زود جذابیت خود را از دست می دهد. کودک باید بداند چرا فعالیت را انجام می دهد و از هر مرحله چه چیزی یاد گرفته است.
آیا رقابت بخش ضروری گیمیفیکیشن است؟
خیر. ماموریت گروهی، پیشرفت فردی، کشف مرحله تازه و ساخت پروژه می توانند بدون رتبه بندی اجرا شوند. برای بسیاری از کودکان، همکاری انتخاب مناسب تری از رقابت مستقیم است.
از کجا بفهمیم این روش موثر بوده است؟
زیاد شدن امتیاز یا زمان حضور به تنهایی کافی نیست. کودک باید بتواند مفهوم را توضیح دهد، آن را در مسئله تازه به کار ببرد یا پروژه ای بسازد که نشان دهد موضوع را فهمیده است.
مشاوره رایگان
برای اطلاعات بیشتر با مشاورین متخصص ما در ارتباط باشید.
"*" قسمتهای مورد نیاز را نشان می دهد
سلام برای کدوم دوره بازی ماینکرفت قراره اجرا بشه و از همون اول آموزش وارد سایت میشن؟