درمان پرخاشگری کودکان ۱۰ راهکار عملی و امتحان‌شده

پرخاشگری کودکان چالشی است که بسیاری از والدین با آن روبرو هستند. سارا مادر پسر پنج ساله‌ای است و درباره پسرش می‌گوید: «دیگر اجازه ندارم پسرم را برای بازی با هم‌سن‌وسالانش بیرون ببرم. آخرین بار، پسری را که کامیون بازی مورد علاقه پسرم را می‌خواست، گاز گرفت. دفعه قبل هم به صورت یک دختر ضربه زد. تمام تلاشم را می‌کنم که به این رفتار «نه» بگویم، اما در نهایت کارم به عذرخواهی از او می‌کشد. احساس می‌کنم بدترین مادر دنیا هستم چون نمی‌توانم کارهای پسرم را کنترل کنم.»

بسیاری از والدین مانند سارا با مشکل پرخاشگری کودک مواجه هستند. وقتی کودک شما شروع به گاز گرفتن، کتک زدن، چنگ انداختن یا لگد زدن می‌کند تا چیزی که می‌خواهد را به دست آورد، شرایط شرم‌آوری برای شما ایجاد می‌شود. طبیعی است که بسیاری از کودکان کوچک‌تر در مراحل مختلف رشد خود دست به پرخاشگری می‌زنند. اما اگر این رفتار به‌طور مرتب تکرار شود یا رفتار ثابت او برای به‌دست آوردن چیزی باشد، باید وارد عمل شوید. اولین قدم در درمان پرخاشگری در کودکان، یافتن علت رفتار اوست.

در بازه سنی ۱۸ ماهگی تا ۲ سالگی، کودکان به‌سختی می‌توانند نیازهای خود را به والدین بیان کنند و در نتیجه، رفتارهای منفی راهی برای رساندن مفهوم می‌شود. در کودکان بزرگ‌تر، سه تا شش ساله، رفتار پرخاشگرانه معمولاً به این دلیل است که هنوز راه‌های ارتباطی بدون پرخاشگری را یاد نگرفته‌اند.

علت‌یابی
علل رایج پرخاشگری کودکان چیست

متداول‌ترین علل رفتارهای عصبی و پرخاشگری کودکان به شرح زیر است:

• دفاع از خود
• قرار گرفتن در موقعیت استرس‌زا
• نداشتن برنامه روتین
• ناامیدی یا عصبانیت شدید
• تحریک بیش از اندازه
• خستگی
• عدم نظارت بزرگسالان
• الگوپذیری از رفتارهای پرخاشگرانه سایر کودکان

دیدگاه علمی
پرخاشگری کودکان از نگاه روانشناسان معروف

فارغ از تجربه روزمره والدین، پرخاشگری کودکان موضوع پژوهش جدی در روانشناسی رشد هم بوده است. دو دیدگاه شناخته‌شده در این حوزه، زاویه‌های متفاوتی به این رفتار می‌دهند و هر دو در کنار هم، تصویر کامل‌تری می‌سازند.

آلبرت بندورا؛ پرخاشگری آموختنی است

آلبرت بندورا، روانشناس معروف نظریه یادگیری اجتماعی، در آزمایش معروف عروسک بوبو نشان داد کودکانی که یک بزرگسال را در حال رفتار پرخاشگرانه با عروسک می‌دیدند، به‌مراتب بیشتر همان رفتار را تقلید می‌کردند. نکته مهم این آزمایش این بود که مدل بزرگسال نیازی نداشت آشنا یا نزدیک به کودک باشد، و حتی بدون هیچ تشویق مستقیمی، صرف دیدن رفتار پرخاشگرانه برای یادگیری آن کافی بود. بندورا نشان داد کودکان همچنین می‌توانند این رفتار را به موقعیت‌های جدید تعمیم دهند، حتی وقتی مدل اصلی دیگر حضور ندارد.

این یافته یک نتیجه عملی مهم برای والدین دارد. کودک نه‌فقط از رفتار مستقیم شما، بلکه از هر محتوایی که می‌بیند، از جمله کارتون و بازی، الگو می‌گیرد. اگر شخصیت محبوب یک کارتون با خشونت به هدفش می‌رسد، کودک همان الگو را بدون نیاز به توضیح اضافه یاد می‌گیرد.

راس گرین؛ کودکان اگر بتوانند، رفتار خوب نشان می‌دهند

راس گرین، روانشناس بالینی که سال‌ها با چالش‌برانگیزترین کودکان و نوجوانان کار کرده است، در کتاب معروف خود، کودک منفجرشونده، رویکردی متفاوت را مطرح می‌کند. جمله محوری او این است که کودکان اگر بتوانند، رفتار خوب نشان می‌دهند. یعنی رفتار پرخاشگرانه یا کنترل‌نشده معمولا به این معنا نیست که کودک قصد لجبازی دارد، بلکه نشان می‌دهد کودک در آن لحظه مهارت لازم برای پاسخ‌دهی مناسب به آن موقعیت را ندارد.

مدل گرین به‌جای تمرکز بر مجازات، پیشنهاد می‌دهد ابتدا با همدلی بفهمید چه چیزی برای کودک سخت است، سپس نگرانی خودتان را هم بیان کنید، و در نهایت با هم به‌دنبال راه‌حل مشترک بگردید. طبق این دیدگاه، رفتارهای چالش‌برانگیز معمولا در شرایط قابل‌پیش‌بینی رخ می‌دهند، و بهترین زمان حل مسئله، پیش از وقوع انفجار است، نه در بحبوحه آن.

منابع: پژوهش بندورا درباره یادگیری اجتماعی و پرخاشگری (آزمایش عروسک بوبو)، و مدل Collaborative and Proactive Solutions راس گرین از کتاب The Explosive Child.

تشخیص سریع
سه سوال کلیدی برای درمان پرخاشگری کودکان

قبل از هر اقدامی، این سه سوال را از خودتان بپرسید. جواب‌ها الگوی رفتار فرزندتان را روشن می‌کنند.

با پاسخ به این سه سوال، معمولاً الگوی رفتار کودک روشن می‌شود. در ادامه، روش‌هایی را می‌بینید که هم به کودک کمک می‌کند احساساتش را بشناسد و هم به شما کمک می‌کند در لحظه واکنش درست نشان دهید.

راهکار عملی
چگونه در لحظه پرخاشگری واکنش نشان دهیم

فورا وارد عمل شوید و او را متوقف کنید

به‌محض دیدن اولین نشانه پرخاشگری، کودک را از موقعیت دور کنید. در این لحظه نباید بیش‌ازحد به او توجه کنید، چون توجه زیاد (حتی اگر توضیح دادن یا عذرخواهی گرفتن باشد) رفتار منفی را تقویت می‌کند. توجه خود را به کودکی که آسیب دیده معطوف کنید و یک جمله محکم و کوتاه بگویید، مثلا «ما نباید گاز بگیریم».

فریاد زدن، وادار کردن به عذرخواهی فوری یا صحبت طولانی با سایر والدین درباره خجالت‌زدگی‌تان، همه نمونه‌های دیگری از توجه بیش‌ازحد هستند. بهترین کار این است که کودک آسیب‌دیده را آرام کنید و کودک پرخاشگر را فعلا فراموش کنید. اگر فرزندتان نمی‌تواند خودش را آرام کند، بدون اینکه خودتان عصبانی شوید، او را از موقعیت دور کنید و صحبت درباره اتفاق را به زمانی که آرام شد موکول کنید.

هرگز با صدای بلند با او صحبت نکنید

رفتار خشن کودک احتمالا دوباره تکرار می‌شود، چون او همچنان در همان جمع دوستان خود قرار دارد. کنترل این رفتار برای بسیاری از کودکان دشوار است، پس واکنش بیش‌ازحد نشان ندهید. شما به‌عنوان والد، الگوی رفتاری فرزندتان هستید. پاسخ دادن با عصبانیت و فریاد آسان است، اما فرزندتان دنبال نشانه‌ای برای یادگیری کنترل خشم خودش می‌گردد.

یکی از تکنیک‌های موثر، تغییر لحن و حجم صدای شماست. با پایین آوردن صدایتان هنگام رسیدگی به کودک آسیب‌دیده، به فرزندتان کمک می‌کنید آرامش خودش را حفظ کند. اگر نمی‌تواند آرام شود، قبل از کمک به کودک دیگر، آرام به او بگویید: «من الان نیاز دارم آرام باشی، چون می‌خواهم به دوستت کمک کنم.» وقتی آرام شد، از او تشکر کنید و بگویید چرا این رفتار به دیگران آسیب می‌زند. اگر این روش کارساز نبود، او را در فاصله مناسب با سنش رها کنید و عصبانیتش را نادیده بگیرید.

روش‌هایی برای فرونشاندن خشم را تمرین کنید

برای کودکان کوچک‌تر، با جمله‌ای مثل «می‌دانم عصبانی هستی، اما ما نباید بزنیم» به آن‌ها کمک کنید خشم خود را تشخیص دهند. با کودک سه تا هفت ساله درباره اینکه خشم یک احساس مهم است صحبت کنید و تکنیک‌هایی برای فرونشاندن آن در لحظات آرام تمرین کنید؛ مثلا شمردن تا ده، نفس عمیق کشیدن یا گفتن «من واقعا عصبانی هستم» به‌جای رفتار پرخاشگرانه. قبل از ورود به یک جمع یا موقعیت دشوار، پیامد عدم کنترل خشم را به او یادآوری کنید و به مجازاتی که تعیین می‌کنید پایبند بمانید.

به کودک بیاموزید پرخاشگری اشتباه است

با صدایی آرام به فرزندتان بگویید کتک زدن، گاز گرفتن، لگد زدن و رفتارهای مشابه اشتباه است. برای کودکان ۱۸ ماه تا ۲ سال، به‌سادگی بگویید «نزن، کار بدی است». هر بار که رفتار پرخاشگرانه تکرار شد، محکم باشید و مجازاتی متناسب با سن او در نظر بگیرید؛ مثلا نشستن روی صندلی دور از جمع در خانه یا صندلی ماشین در بیرون از منزل. کودکان بزرگ‌تر، سه تا هفت ساله، ممکن است واکنش شما را بسنجند، پس باید برای هر رفتار بد مجازاتی در نظر بگیرید، مثلا گرفتن امتیاز آن روز یا اسباب‌بازی مورد علاقه‌اش.

به فرزندتان یاد بدهید از کلمات استفاده کند

بخش زیادی از پرخاشگری کودکان به این دلیل است که هنوز مهارت‌های ارتباطی لازم در موقعیت استرس‌زا را ندارند. برای یک کودک خردسال، کتک زدن یا گاز گرفتن ساده‌تر از ارتباط کلامی است. به او یاد بدهید به‌جای پرخاش، از کلمه «نه» استفاده کند، یا جملاتی مثل «این مال من است»، «من آن را دوست ندارم» و «صبر کن» را در درگیری با دوستانش به کار ببرد. قبل از ورود به موقعیت‌هایی که احتمال پرخاشگری وجود دارد، این جمله‌ها را یادآوری کنید و تمرین را مرتب تکرار کنید.

محدودیت‌های فرزندتان را شناسایی کنید

فعالیت‌های فرزندتان را متناسب با خلق‌وخوی او انتخاب کنید. اگر در یک گروه بازی خاص عصبانی می‌شود، چند هفته از رفتن به آن گروه خودداری کنید. اگر کارتون، فیلم یا بازی خاصی او را پرخاشگر می‌کند، آن‌ها را از برنامه روزانه‌اش حذف کنید. اگر خسته، گرسنه یا بیش‌ازحد تحریک شده است، در فعالیت‌های آرام شرکت کنید. با کودک بزرگ‌تر، درباره موقعیت‌هایی که او را عصبانی می‌کند صریح صحبت کنید تا دفعه بعد خودش راه‌حلی پیدا کند.

از تلاش او قدردانی کنید

وقتی فرزندتان رفتار خوبی نشان می‌دهد، حتما از او قدردانی کنید. اگر بر سر یک اسباب‌بازی مشکل را مسالمت‌آمیز حل کرد، از او تشکر کنید و بگویید چقدر به او افتخار می‌کنید که به‌جای کتک‌کاری از کلمات استفاده کرد. این قدردانی، انگیزه لازم برای تکرار رفتار خوب را در او تقویت می‌کند.

چه کاری نباید انجام دهید

• هرگز انتقام نگیرید و سعی نکنید مثل او گاز بگیرید تا درسی به او بدهید. رفتار پرخاشگرانه را تکرار نکنید، هرچند سخت باشد.
• کودک را در معرض برنامه‌های خشن تلویزیونی یا بازی‌های ویدیویی خشونت‌آمیز قرار ندهید. این محتواها معمولا خشن‌ترین کاراکتر را قهرمان داستان نشان می‌دهند و این پیام را منتقل می‌کنند که خشونت راه‌حل است.
• رفتار بد فرزندتان را به نبود مهارت‌های فرزندپروری خودتان ربط ندهید. تمرکزتان را روی رفع مشکل بگذارید، نه سرزنش خودتان.

نظر متخصص
نگاه یک مشاور تربیتی به پرخاشگری کودکان

پیوند مفهومی
ارتباط پرخاشگری با روابط اجتماعی کودک

پرخاشگری معمولا نشانه یک مهارت گمشده است، نه یک ویژگی ثابت در شخصیت کودک. کودکی که نمی‌داند چطور احساسش را با کلمات بیان کند یا چطور نوبتش را در بازی بگیرد، ممکن است به‌جای گفت‌وگو، دست به رفتار فیزیکی بزند. به همین دلیل، تقویت مهارت‌های اجتماعی و روابط اجتماعی سالم، یکی از موثرترین راه‌های پیشگیری بلندمدت از پرخاشگری است، نه فقط درمان لحظه‌ای آن.

اگر می‌خواهید عمیق‌تر بدانید فرزندتان چطور می‌تواند احساسش را کنترل کند، با دیگران گفت‌وگو کند و روابط پایدارتری بسازد، مقاله مهارت اجتماعی و روابط اجتماعی کودکان را هم بخوانید؛ در آن‌جا هم نشانه‌های روابط اجتماعی ضعیف را می‌بینید و هم راهکارهای عملی برای تقویت آن را.

هشدار
وقتی پرخاشگری کودکان افراطی است چه کنیم

پرخاشگری کودکان در اکثر موارد طبیعی و بخشی از مرحله رشد اوست. اما اگر چند مورد از نشانه‌های زیر را همزمان و به‌طور مداوم می‌بینید، بی‌توجهی به آن‌ها درست نیست:

• الگوی تکرارشونده رفتار خشونت‌آمیز و نافرمانی مداوم نسبت به بزرگسالان، که به روش‌های معمول پاسخ نمی‌دهد
• عصبانی شدن با کوچک‌ترین موضوع
• بحث مکرر با بزرگسالان
• آسیب‌رسانی عمدی به دیگران
• سرزنش مداوم دیگران
• حساسیت زیاد و رفتار آزاردهنده
• خشم مداوم و کینه‌توزی

اگر این رفتارها به‌طور مداوم تکرار می‌شوند و در عملکرد روزانه فرزندتان، از جمله توانایی او در ساختن رابطه با دوستان و در مدرسه، اختلال ایجاد می‌کنند، با یک روان‌شناس کودک تماس بگیرید. این نشانه‌ها می‌توانند به مشکلات جدی‌تری اشاره داشته باشند که نیاز به بررسی تخصصی دارند.

پرخاشگری کودکان برای والدین دغدغه زیادی ایجاد می‌کند، اما آموزش روش‌های درست ارتباط با بزرگسالان و کودکان کار سختی نیست. به دنبال راهی متناسب با خلق‌وخوی فرزندتان باشید و به یاد داشته باشید که خودتان بزرگ‌ترین الگوی رفتاری او هستید؛ کودک خردسالتان همیشه در حال تماشای شماست. یکی از فضاهایی که این تمرین به‌طور طبیعی شکل می‌گیرد، محیط‌های گروهی و پروژه‌محور است؛ جایی که کودک برای رسیدن به یک هدف مشترک، ناچار به گفت‌وگو و مذاکره با هم‌سن‌های خودش می‌شود. دوره‌های عمومی آکادمی یاسان دقیقاً چنین فضایی را فراهم می‌کنند.

منبع: empoweringparents