یکی از پیچیدهترین و در عین حال ارزشمندترین جنبههای تربیت کودک، آموزش مهارتهای اجتماعی و شکلدادن به روابط اجتماعی سالم اوست. کودکان پیشدبستانی و مهدکودک بهطور طبیعی خودمحورند و همین باعث میشود خیلی از آنها هنگام بازی یا تعامل با دیگران، در همدلی، اشتراکگذاری و همکاری دچار مشکل شوند. برخی والدین یک قدم جلوتر هستند و دقیقاً همین را در فرزندشان میبینند؛ کودکی که دوست پیدا نمیکند، در جمع کنار میکشد یا نمیداند چطور وارد بازی بچههای دیگر شود. در این مقاله از آکادمی یاسان هم به مهمترین مهارتهای اجتماعی کودکان میپردازیم و هم مشخصاً بررسی میکنیم که روابط اجتماعی ضعیف در کودکان چه نشانههایی دارد و چطور میتوان آن را تقویت کرد.
آنچه در این مقاله میخوانید
راهنمای کامل
آشنایی با ۸ نمونه از مهارتهای اجتماعی کودکان
۱. مهارت اشتراکگذاری
هر چند اشتراکگذاری بخشی از زندگی روزمره افراد است، این به معنای آسان بودن آن برای کودکان خردسال نیست. آنها بیشتر تمرکزشان روی نیازها و خواستههای خودشان است تا دیگران، و این کاملاً طبیعی است. با این حال یادگیری این مهارت به حفظ دوستیها و ارتقای روابط کودک کمک زیادی میکند و روشی عالی برای تعامل با دیگران و نشان دادن قدردانی به شمار میرود.
۲. مهارت گوش دادن
گوش دادن فعال یکی از مهمترین مهارتهای اجتماعی است، آنقدر که حتی بعضی بزرگسالان هم در آن مشکل دارند. این مهارت به تقویت زبان گفتاری کودک کمک میکند و در موارد زیر به او کمک زیادی خواهد کرد:
- مدیریت تعاملات اجتماعی
- پاسخ به سؤالات
- درک داستانها
- درک آنچه میخواند
- درک حرکات و اشارهها
کودکی که گوش دادن فعال را یاد میگیرد، متوجه میشود توجه به حرف دیگران و پاسخ مستقیم به آنها، بخش بزرگی از یک ارتباط سالم است.
۳. مهارت پیروی از دستورالعملها
پیروی از دستورالعملها اهمیت ویژهای در زمان ورود کودک به مدرسه پیدا میکند. پیروی از دستورات در خانه، جایی که کودک با والدینش راحت است، یک موضوع است؛ پیروی از دستور بزرگسالان دیگری که او را کمتر میشناسد، موضوع دیگری. با یادگیری این مهارت، فرزندتان متوجه میشود گوش دادن خوب و پیروی دقیق از دستورات به هم مرتبطاند. یادتان باشد جهتگیریهای چندمرحلهای برای کودکان خردسال چالشبرانگیز است، پس هر بار یک مسیر مشخص به آنها نشان دهید.
۴. مهارت همکاری
مهارت همکاری به کودک یاد میدهد چطور ایدههای خود را در یک گروه بیان کند و به نظر دیگران هم گوش دهد. همکاری گروهی برای کودکان خردسال معمولاً یک تلاش واقعی میطلبد، اما در طول این فرآیند یاد میگیرند به عقاید متفاوت از خودشان احترام بگذارند. همکاری برای رسیدن به هدف مشترک، مثل تمیز کردن میز شام با کمک خواهر یا برادر، به رشد این مهارت کمک زیادی میکند.
۵. مهارت صبر کردن
بیحوصلگی در کودکان خردسال طبیعی است، اما صبر یکی از ارزشمندترین مهارتهای اجتماعی است؛ چیزی که هم برای حفظ دوستیها لازم است و هم برای رسیدن به اهداف بزرگ که زمان میبرند. وقتی به فرزندتان کمک کنید بفهمد رسیدن به اهداف بزرگ نیاز به زمان دارد، او هم بهمرور فردی صبورتر میشود. این مهارت مثل بقیه، به تمرین و زمان نیاز دارد.
پیشنهاد مطالعه : چگونه پرخاشگری کودکان را از بین ببریم؟
۶. مهارت همدلی
همدلی یعنی توانایی درک و به اشتراک گذاشتن احساسات دیگران. با این مهارت، فرزندتان یاد میگیرد چطور به شباهتها و تفاوتهای میان خودش و اطرافیانش توجه کند. برای کودکان خردسال، این مسئله در قالب مسائل کوچک نمایان میشود؛ مثلاً اگر کودک ببیند دوست یا خواهرش برای همان اسباببازی که او دارد ناراحت است، ممکن است بگوید: «میدانم تو هم دوست داری با این بازی کنی، میتوانیم نوبتی بازی کنیم.» این حس یکشبه شکل نمیگیرد و در طول زمان و در سناریوهای مختلف ساخته میشود. نشان دادن همدلی در عمل، سادهترین راه برای تقویت آن در فرزندتان است.
۷. مهارت رعایت حریم خصوصی
یادگیری این مهارت بهویژه برای کودکانی که تازه اجتماعی شدن را تجربه میکنند، دشوار است. کودک برونگرا ممکن است فکر کند همه از حرفزدن زیاد، پرسیدن سؤال یا بغلکردن خوششان میآید، اما این همیشه درست نیست. آموزش اجازه گرفتن و شناخت حد و مرزها، به فرزندتان کمک میکند حس احترام بین خودش و دیگران را بسازد و مرزهایی برای خودش هم تعریف کند. به او بیاموزید اگر احساس ناراحتی کرد، نه گفتن به بوسیدن یا در آغوش گرفتن از سوی هر کسی اشکالی ندارد.
۸. مثبتاندیشی
مثبتاندیشی، یادگیری بقیه مهارتهای اجتماعی از جمله صبر کردن، رعایت حد و مرزها، گوش دادن و اشتراکگذاری را برای فرزندتان راحتتر میکند. کودکی که نگرش مثبت دارد راحتتر دوست پیدا میکند و در مدرسه هم موفقتر عمل میکند. بهترین راه برای انتقال این نگرش، مدلسازی رفتاری آن است؛ یعنی خودتان هم با اشتباهات فرزندتان با آرامش برخورد کنید تا او مطمئنتر و مثبتتر شود.
راهکار عملی
نحوه آموزش مهارتهای اجتماعی به کودکان
عادیسازی اشتباهات
فرزندتان باید بداند شما انتظار کمال ندارید. هیچ روشی برای اجرای بینقص این مهارتها در هر موقعیتی وجود ندارد و این خوب است، چون کودکان از همین اشتباهات یاد میگیرند چه چیزی درست است و چه چیزی نه. وقتی این موضوع برای فرزندتان عادی شود، عبور از یک اشتباه برایش راحتتر میشود و دوباره تلاش میکند.
تشویق به اشتراکگذاری، بدون نقض حد و مرزها
ممکن است فرزندتان چیزهایی داشته باشد که نخواهد آنها را با کسی به اشتراک بگذارد، مثل یک عروسک یا اسباببازی خاص. این کاملاً طبیعی است. سعی نکنید کودک را برای اشتراکگذاری این وسایل مجبور کنید؛ در عوض به او نشان دهید چطور میتوان حد و مرز تعیین کرد و در عین حال به دیگران هم احترام گذاشت. این کار به او انگیزه میدهد با خیال راحت درباره مسائل بازی، مدرسه یا احساساتش با دیگران صحبت کند.
ارزیابی مهارت گوش دادن کودک
در تعاملات روزمره داخل و خارج از خانه، توجه کنید آیا فرزندتان با دقت گوش میدهد یا نه. میتوانید با پرسیدن سؤال از او متوجه شوید ذهنش با موضوع درگیر است یا نه. گوش دادن به حرفهای خودِ فرزندتان هم به همان اندازه مهم است؛ این کار به او نشان میدهد آنچه میگوید ارزش دارد و او را هم به گوش دادن به حرفهای شما تشویق میکند.
پیشنهاد مطالعه : چگونه اعتماد به نفس کودکان را تقویت کنیم ؟
دقت در نحوه بیان دستورالعملها
هنگام بیان دستورالعملها قاطع، واضح و ملایم باشید. کودکان در انجام همزمان چند وظیفه با جهتهای متفاوت مشکل دارند، پس با یک مسیر ساده شروع کنید. بعد از هر دستور، اقدام بعدی را اضافه کنید و همینطور پیش بروید تا کار تمام شود.
نشان دادن همدلی واقعی
وقتی فرزندتان احساسی را ابراز میکند، آن را تأیید کنید. مثلاً بگویید: «میبینم چقدر هیجانزدهای، خوشحالم که برای این کار مشتاقی.» همچنین میتوانید احساسات منفی را هم بپذیرید، مثلاً: «میدانم این موضوع تو را عصبانی کرده، حالا چه کار کنیم که بهتر بشود؟» این جملهها به فرزندتان حس دیده و شنیده شدن میدهند و در عین حال مثالی مستقیم برای همدلی با دیگران در موقعیتهای مشابه هستند.
هر چه کودک بیشتر اهمیت مهارتهای اجتماعی را درک کند، این مهارتها برایش ملموستر میشوند. سرعت یادگیری همه کودکان یکسان نیست و همینجاست که موضوع روابط اجتماعی کودک اهمیت پیدا میکند؛ چون داشتن مهارت بهتنهایی کافی نیست، کودک باید بتواند از این مهارتها در روابط واقعی روزمرهاش هم استفاده کند.
مفهوم کلیدی
فرق مهارت اجتماعی با روابط اجتماعی کودک در چیست
«فرزندم مهارتهای اجتماعی را بلد است، ولی روابط اجتماعی خوبی ندارد.» این جمله در نگاه اول متناقض به نظر میرسد، اما دقیقاً همان چیزی است که خیلی از والدین تجربه میکنند. مهارت و رابطه دو لایه جدا هستند و فهمیدن فرقشان، اولین قدم برای کمک درست به فرزندتان است.
به همین دلیل، کودکی که تمام مهارتهای بالا را بلد است، هنوز هم ممکن است در روابط اجتماعی ضعیف باشد. او میداند چه کار باید بکند، اما جرأت یا فرصت انجامش را در لحظه واقعی پیدا نمیکند. یکی از راههای ساده برای تمرین این فاصله، فعالیتهای گروهی کوچک با یک نتیجه ملموس است؛ مثلاً در دورههای اسکرچ آکادمی یاسان کودک برای ساختن یک بازی ساده با همگروهیهایش گفتگو و همکاری میکند، بدون اینکه کسی مستقیماً از او بخواهد «اجتماعیتر باش».
روند اجتماعی شدن کودکان چگونه آغاز میشود
اجتماعی شدن یک فرآیند مرحلهبهمرحله است، نه یک ویژگی که کودک آن را دارد یا ندارد. از نگاه کردن به چهره والدین در ماههای اول شروع میشود، بعد بازی کنار سایر کودکان میآید، سپس بازی مشترک با قوانین ساده، و در نهایت نزدیک سن مدرسه دوستیهای پایدارتر شکل میگیرند. دانستن این مراحل به شما کمک میکند بفهمید فرزندتان الان کجای این مسیر است، نه اینکه او را با یک استاندارد کلی مقایسه کنید.
چطور از مهارت به رابطه برسیم
پل بین مهارت و رابطه، تمرین در موقعیت واقعی است، نه توضیح دادن بیشتر. چند راه عملی:
فرصت بازی یا فعالیت مشترک در گروه کوچک فراهم کنید، نه گروه بزرگ
روی یک پروژه یا کار مشخص با هم تمرکز کنید، نه صرفاً «برو با بچهها بازی کن»
کمک کنید احساسش را قبل از رفتار، به زبان بیاورد
حضور یک بزرگسال آشنا (مربی، معلم) کنار گروه را فراهم کنید
محیطهای گروهی پروژهمحور، مثل دورههای عمومی آکادمی یاسان، دقیقاً همین پل را میسازند؛ کودک برای ساختن یک بازی یا پروژه ساده، ناچار به گفتگو و همکاری با همسنهای خودش میشود، بدون اینکه رابطه اجتماعی بهعنوان یک هدف جداگانه به او تحمیل شود.
اگر با وجود این تمرینها، فاصله بین مهارت و رابطه فرزندتان همچنان زیاد است و در چند محیط مختلف تکرار میشود، صحبت با یک روانشناس کودک میتواند کمککننده باشد.
