درمان پرخاشگری کودکان ۱۰ راهکار عملی و امتحان‌شده

پرخاشگری کودکان چالشی است که بسیاری از والدین با آن روبرو هستند. سارا مادر پسر پنج ساله ای است و درباره پسرش می گوید: «دیگر اجازه ندارم پسرم را برای بازی با هم سن وسالانش بیرون ببرم. آخرین بار، پسری را که کامیون بازی مورد علاقه پسرم را می خواست، گاز گرفت. دفعه قبل هم به صورت یک دختر ضربه زد. تمام تلاشم را می کنم که به این رفتار «نه» بگویم، اما در نهایت کارم به عذرخواهی از او می کشد. احساس می کنم بدترین مادر دنیا هستم چون نمی توانم کارهای پسرم را کنترل کنم.»

بسیاری از والدین مانند سارا با مشکل پرخاشگری کودک مواجه هستند. وقتی کودک شما شروع به گاز گرفتن، کتک زدن، چنگ انداختن یا لگد زدن می کند تا چیزی که می خواهد را به دست آورد، شرایط شرم آوری برای شما ایجاد می شود. طبیعی است که بسیاری از کودکان کوچک تر در مراحل مختلف رشد خود دست به پرخاشگری می زنند. اما اگر این رفتار به طور مرتب تکرار شود یا رفتار ثابت او برای به دست آوردن چیزی باشد، باید وارد عمل شوید. اولین قدم در درمان پرخاشگری در کودکان، یافتن علت رفتار اوست.

در بازه سنی ۱۸ ماهگی تا ۲ سالگی، کودکان به سختی می توانند نیازهای خود را به والدین بیان کنند و در نتیجه، رفتارهای منفی راهی برای رساندن مفهوم می شود. در کودکان بزرگ تر، سه تا شش ساله، رفتار پرخاشگرانه معمولاً به این دلیل است که هنوز راه های ارتباطی بدون پرخاشگری را یاد نگرفته اند.

علل رایج پرخاشگری کودکان چیست؟

متداول ترین علل رفتارهای عصبی و پرخاشگری کودکان به شرح زیر است:

• دفاع از خود
• قرار گرفتن در موقعیت استرس زا
• نداشتن برنامه روتین
• ناامیدی یا عصبانیت شدید
• تحریک بیش از اندازه
• خستگی
• عدم نظارت بزرگسالان
• الگوپذیری از رفتارهای پرخاشگرانه سایر کودکان

پرخاشگری کودکان از نگاه پژوهشگران

فارغ از تجربه روزمره والدین، پرخاشگری کودکان موضوع پژوهش جدی در روانشناسی رشد هم بوده است. دو دیدگاه شناخته شده در این حوزه، زاویه های متفاوتی به این رفتار می دهند و هر دو در کنار هم، تصویر کامل تری می سازند.

آلبرت بندورا؛ پرخاشگری آموختنی است

آلبرت بندورا، روانشناس معروف نظریه یادگیری اجتماعی، در آزمایش معروف عروسک بوبو نشان داد کودکانی که یک بزرگسال را در حال رفتار پرخاشگرانه با عروسک می دیدند، به مراتب بیشتر همان رفتار را تقلید می کردند. نکته مهم این آزمایش این بود که مدل بزرگسال نیازی نداشت آشنا یا نزدیک به کودک باشد، و حتی بدون هیچ تشویق مستقیمی، مشاهده رفتار پرخاشگرانه می تواند احتمال تقلید همان رفتار را افزایش دهد. بندورا نشان داد کودکان همچنین می توانند این رفتار را به موقعیت های جدید تعمیم دهند، حتی وقتی مدل اصلی دیگر حضور ندارد.

این یافته یک نتیجه عملی مهم برای والدین دارد. کودک نه فقط از رفتار مستقیم شما، بلکه از رفتار بزرگسالان و برخی الگوهای رسانه ای می توانند بر یادگیری رفتار کودک اثر بگذارند. اگر شخصیت محبوب یک کارتون با خشونت به هدفش می رسد، کودک ممکن است از آن رفتار الگوبرداری کند.

راس گرین؛ کودکان اگر بتوانند، رفتار خوب نشان می دهند

راس گرین، روانشناس بالینی که سال ها با چالش برانگیزترین کودکان و نوجوانان کار کرده است، در کتاب معروف خود، کودک منفجرشونده، رویکردی متفاوت را مطرح می کند. جمله محوری او این است که کودکان اگر بتوانند، رفتار خوب نشان می دهند. یعنی رفتار پرخاشگرانه یا کنترل نشده معمولا به این معنا نیست که کودک قصد لجبازی دارد، بلکه نشان می دهد کودک در آن لحظه مهارت لازم برای پاسخ دهی مناسب به آن موقعیت را ندارد.

مدل گرین به جای تمرکز بر مجازات، پیشنهاد می دهد ابتدا با همدلی بفهمید چه چیزی برای کودک سخت است، سپس نگرانی خودتان را هم بیان کنید، و در نهایت با هم به دنبال راه حل مشترک بگردید. طبق این دیدگاه، رفتارهای چالش برانگیز معمولا در شرایط قابل پیش بینی رخ می دهند، و بهترین زمان حل مسئله، پیش از وقوع انفجار است، نه در بحبوحه آن.

منابع: پژوهش بندورا درباره یادگیری اجتماعی و پرخاشگری (آزمایش عروسک بوبو)، و مدل Collaborative and Proactive Solutions راس گرین از کتاب The Explosive Child.

سه سوال برای شناخت الگوی پرخاشگری کودک

قبل از هر اقدامی، این سه سوال را از خودتان بپرسید. جواب ها الگوی رفتار فرزندتان را روشن می کنند.

با پاسخ به این سه سوال، معمولاً الگوی رفتار کودک روشن می شود. در ادامه، روش هایی را می بینید که هم به کودک کمک می کند احساساتش را بشناسد و هم به شما کمک می کند در لحظه واکنش درست نشان دهید.

چگونه در لحظه پرخاشگری واکنش نشان دهیم؟

فورا وارد عمل شوید و او را متوقف کنید

به محض دیدن اولین نشانه پرخاشگری، کودک را از موقعیت دور کنید. در این لحظه نباید بیش ازحد به او توجه کنید، چون توجه زیاد (حتی اگر توضیح دادن یا عذرخواهی گرفتن باشد) رفتار منفی را تقویت می کند. توجه خود را به کودکی که آسیب دیده معطوف کنید و یک جمله محکم و کوتاه بگویید، مثلا «ما نباید گاز بگیریم».

فریاد زدن، وادار کردن به عذرخواهی فوری یا صحبت طولانی با سایر والدین درباره خجالت زدگی تان، همه نمونه های دیگری از توجه بیش ازحد هستند. ابتدا امنیت و آرامش کودک آسیب دیده را تامین کنید و همزمان مراقب فرزندتان بمانید. گفتگو درباره رفتار را به زمانی موکول کنید که آرام تر شده است.. اگر فرزندتان نمی تواند خودش را آرام کند، بدون اینکه خودتان عصبانی شوید، او را از موقعیت دور کنید و صحبت درباره اتفاق را به زمانی که آرام شد موکول کنید.

هرگز با صدای بلند با او صحبت نکنید

رفتار خشن کودک احتمالا دوباره تکرار می شود، چون او همچنان در همان جمع دوستان خود قرار دارد. کنترل این رفتار برای بسیاری از کودکان دشوار است، پس واکنش بیش ازحد نشان ندهید. شما به عنوان والد، الگوی رفتاری فرزندتان هستید. پاسخ دادن با عصبانیت و فریاد آسان است، اما فرزندتان دنبال نشانه ای برای یادگیری کنترل خشم خودش می گردد.

یکی از تکنیک های موثر، تغییر لحن و حجم صدای شماست. با پایین آوردن صدایتان هنگام رسیدگی به کودک آسیب دیده، به فرزندتان کمک می کنید آرامش خودش را حفظ کند. اگر نمی تواند آرام شود، قبل از کمک به کودک دیگر، آرام به او بگویید: «من الان نیاز دارم آرام باشی، چون می خواهم به دوستت کمک کنم.» وقتی آرام شد، از او تشکر کنید و بگویید چرا این رفتار به دیگران آسیب می زند. اگر کودک هنوز آشفته است، در محیطی امن و با حضور و حمایت شما به او فرصت آرام شدن بدهید. و عصبانیتش را نادیده بگیرید.

روش هایی برای فرونشاندن خشم را تمرین کنید

برای کودکان کوچک تر، با جمله ای مثل «می دانم عصبانی هستی، اما ما نباید بزنیم» به آن ها کمک کنید خشم خود را تشخیص دهند. با کودک سه تا هفت ساله درباره اینکه خشم یک احساس مهم است صحبت کنید و تکنیک هایی برای فرونشاندن آن در لحظات آرام تمرین کنید؛ مثلا شمردن تا ده، نفس عمیق کشیدن یا گفتن «من واقعا عصبانی هستم» به جای رفتار پرخاشگرانه. پیش از ورود به موقعیت دشوار، قانون روشن و متناسب با سن را یادآوری کنید و درباره راه های درخواست کمک با کودک تمرین کنید..

به کودک بیاموزید پرخاشگری اشتباه است

با صدایی آرام به فرزندتان بگویید کتک زدن، گاز گرفتن، لگد زدن و رفتارهای مشابه اشتباه است. برای کودکان ۱۸ ماه تا ۲ سال، به سادگی بگویید «نزن، کار بدی است». هر بار که رفتار آسیب زننده تکرار شد، با آرامش آن را متوقف کنید، حد و مرز روشن بگذارید و رفتار جایگزین را آموزش دهید؛ مثلا نشستن روی صندلی دور از جمع در خانه یا صندلی ماشین در بیرون از منزل. برای کودکان بزرگ تر، پیامدهای منطقی و مرتبط با رفتار را به جای تنبیه تحقیرآمیز یا محرومیت نامرتبط به کار ببرید، مثلا گرفتن امتیاز آن روز یا اسباب بازی مورد علاقه اش.

به فرزندتان یاد بدهید از کلمات استفاده کند

بخش زیادی از پرخاشگری کودکان به این دلیل است که هنوز مهارت های ارتباطی لازم در موقعیت استرس زا را ندارند. برای یک کودک خردسال، کتک زدن یا گاز گرفتن ساده تر از ارتباط کلامی است. به او یاد بدهید به جای پرخاش، از کلمه «نه» استفاده کند، یا جملاتی مثل «این مال من است»، «من آن را دوست ندارم» و «صبر کن» را در درگیری با دوستانش به کار ببرد. قبل از ورود به موقعیت هایی که احتمال پرخاشگری وجود دارد، این جمله ها را یادآوری کنید و تمرین را مرتب تکرار کنید.

محدودیت های فرزندتان را شناسایی کنید

فعالیت های فرزندتان را متناسب با خلق وخوی او انتخاب کنید. اگر در یک گروه بازی خاص عصبانی می شود، چند هفته از رفتن به آن گروه خودداری کنید. اگر پس از تماشای محتوای خاصی تغییر رفتاری مشاهده می کنید، محتوای مناسب سن انتخاب کنید و واکنش کودک را بررسی کنید. اگر خسته، گرسنه یا بیش ازحد تحریک شده است، در فعالیت های آرام شرکت کنید. با کودک بزرگ تر، درباره موقعیت هایی که او را عصبانی می کند صریح صحبت کنید تا دفعه بعد خودش راه حلی پیدا کند.

از تلاش او قدردانی کنید

وقتی فرزندتان رفتار خوبی نشان می دهد، حتما از او قدردانی کنید. اگر بر سر یک اسباب بازی مشکل را مسالمت آمیز حل کرد، از او تشکر کنید و بگویید چقدر به او افتخار می کنید که به جای کتک کاری از کلمات استفاده کرد. این قدردانی، انگیزه لازم برای تکرار رفتار خوب را در او تقویت می کند.

چه کاری نباید انجام دهید

• هرگز انتقام نگیرید و سعی نکنید مثل او گاز بگیرید تا درسی به او بدهید. رفتار پرخاشگرانه را تکرار نکنید، هرچند سخت باشد.
• کودک را در معرض برنامه های خشن تلویزیونی یا بازی های ویدیویی خشونت آمیز قرار ندهید. این محتواها معمولا خشن ترین کاراکتر را قهرمان داستان نشان می دهند و این پیام را منتقل می کنند که خشونت راه حل است.
• رفتار بد فرزندتان را به نبود مهارت های فرزندپروری خودتان ربط ندهید. تمرکزتان را روی رفع مشکل بگذارید، نه سرزنش خودتان.

ارتباط پرخاشگری با روابط اجتماعی کودک

پرخاشگری گاهی با دشواری در تنظیم هیجان یا مهارت های ارتباطی همراه است و علت آن باید در شرایط هر کودک بررسی شود. کودکی که نمی داند چطور احساسش را با کلمات بیان کند یا چطور نوبتش را در بازی بگیرد، ممکن است به جای گفت وگو، دست به رفتار فیزیکی بزند. به همین دلیل، تقویت مهارت های اجتماعی و روابط اجتماعی سالم، می تواند بخشی از برنامه پیشگیری و حمایت از کودک باشد، نه فقط درمان لحظه ای آن.

اگر می خواهید عمیق تر بدانید فرزندتان چطور می تواند احساسش را کنترل کند، با دیگران گفت وگو کند و روابط پایدارتری بسازد، مقاله مهارت اجتماعی و روابط اجتماعی کودکان را هم بخوانید؛ در آن جا هم نشانه های روابط اجتماعی ضعیف را می بینید و هم راهکارهای عملی برای تقویت آن را.

چه زمانی برای پرخاشگری کودک از متخصص کمک بگیریم؟

برخی رفتارهای پرخاشگرانه در سال های نخست رشد دیده می شوند، اما شدت، تکرار و اثر آن بر زندگی کودک اهمیت دارد. اما اگر چند مورد از نشانه های زیر را همزمان و به طور مداوم می بینید، بی توجهی به آن ها درست نیست:

• الگوی تکرارشونده رفتار خشونت آمیز و نافرمانی مداوم نسبت به بزرگسالان، که به روش های معمول پاسخ نمی دهد
• عصبانی شدن با کوچک ترین موضوع
• بحث مکرر با بزرگسالان
• آسیب رسانی عمدی به دیگران
• سرزنش مداوم دیگران
• حساسیت زیاد و رفتار آزاردهنده
• خشم مداوم و کینه توزی

اگر این رفتارها به طور مداوم تکرار می شوند و در عملکرد روزانه فرزندتان، از جمله توانایی او در ساختن رابطه با دوستان و در مدرسه، اختلال ایجاد می کنند، با یک روان شناس کودک تماس بگیرید. این نشانه ها می توانند به مشکلات جدی تری اشاره داشته باشند که نیاز به بررسی تخصصی دارند.

در فعالیت های گروهی متناسب با سن، کودک فرصت پیدا می کند نوبت گرفتن، گفت و گو و حل اختلاف را تمرین کند. این تمرین ها جایگزین ارزیابی تخصصی در صورت تداوم پرخاشگری نیستند.

سوالات رایج والدین درباره پرخاشگری کودکان

آیا پرخاشگری کودک همیشه نشانه اختلال رفتاری است؟

خیر. بعضی رفتارهای تند در مراحل رشد دیده می شوند. شدت، تکرار، شرایط وقوع و تاثیر رفتار بر روابط کودک تعیین می کند که بررسی تخصصی لازم است یا نه.

وقتی کودک دیگران را می زند چه بگوییم؟

با صدای آرام و جمله کوتاه بگویید: «اجازه نمی دهم کسی را بزنی.» سپس فاصله ای امن ایجاد کنید و وقتی کودک آرام شد، جمله هایی مثل «عصبانی هستم» یا «نوبت من است» را با او تمرین کنید.

آیا تنبیه شدید باعث توقف پرخاشگری می شود؟

تنبیه بدنی، تحقیر و تهدید روش مناسبی نیستند. مرزبندی ثابت، توجه به علت رفتار، آموزش مهارت و تقویت رفتار مناسب، راهکارهای سازنده تری هستند.