اسکرچ چیست و چه کاربردی دارد؟ آموزش Scratch برای کودکان

اسکرچ چیست و چه کاربردی دارد؟ اسکرچ یک زبان برنامه نویسی تصویری و رایگان برای کودکان است. کودک بدون تایپ کدهای پیچیده، بلوک های رنگی را کنار هم می گذارد و بازی، انیمیشن یا داستان تعاملی می سازد. پشت همین تجربه ساده، مفاهیمی مثل شرط، حلقه، رویداد، متغیر و پیدا کردن خطا قرار دارد.

برای شروع می توانید مستقیم وارد سایت اسکرچ شوید یا نسخه آنلاین اسکرچ را باز کنید. برای آزمایش محیط نیازی به نصب برنامه یا ساخت حساب ندارید. اگر فرزندتان می خواهد پروژه را ذخیره یا منتشر کند، باید حساب رایگان بسازد.

با این حال، ورود به سایت و کنار هم گذاشتن چند بلوک با یادگیری ساختارمند تفاوت دارد. برای همین بسیاری از والدین می پرسند کلاس اسکرچ چیست و کودک در چنین کلاسی دقیقا چه چیزی یاد می گیرد. در یک کلاس اصولی، کودک فقط کار با ابزار را یاد نمی گیرد؛ بلکه مرحله به مرحله با حل مسئله، ساخت پروژه، پیدا کردن خطا و توضیح منطق برنامه آشنا می شود.

اسکرچ چیست؟

اسکرچ یا Scratch یک زبان برنامه نویسی بصری است. در این محیط، دستورها به شکل قطعه های رنگی آماده دیده می شوند. کودک این قطعه ها را مثل لگو کنار هم قرار می دهد و با همین کار، حرکت شخصیت ها، پخش صدا، نمایش پیام، تغییر صحنه، امتیاز گرفتن و حتی پایان بازی را کنترل می کند.

برای مثال، کودک می تواند یک شخصیت را طوری برنامه ریزی کند که با فشردن کلیدهای کیبورد حرکت کند، اگر به مانع خورد بازی تمام شود و اگر ستاره ای را گرفت امتیازش بیشتر شود. همه این اتفاق ها با چند بلوک ساده ساخته می شوند، اما پشت همین بلوک ها مفاهیم اصلی برنامه نویسی قرار دارد.

کاربردهای اسکرچ برای کودکان

وقتی از کاربرد اسکرچ حرف می زنیم، فقط منظورمان بازی کردن با چند بلوک رنگی نیست. اسکرچ به کودک کمک می کند ایده ای که در ذهن دارد را به یک خروجی قابل دیدن تبدیل کند. این خروجی می تواند سرگرم کننده، آموزشی یا حتی بخشی از تکلیف مدرسه باشد.

زبان برنامه نویسی اسکرچ یعنی چه؟ (برنامه نویسی بلوکی)

اسکرچ را معمولا زبان برنامه نویسی بلوکی می نامند، چون به جای تایپ دستور، هر دستور یک بلوک آماده و رنگی است. در زبان های برنامه نویسی متنی مثل پایتون، دستورها با کیبورد نوشته می شوند. اگر یک نشانه یا فاصله اشتباه باشد، برنامه ممکن است اجرا نشود. برای کودکی که تازه شروع کرده، این خطاها می تواند خسته کننده باشد. اسکرچ این مانع را کمتر می کند تا کودک روی ایده و منطق تمرکز کند.

در برنامه نویسی بلوکی، هر دستور یک بلوک آماده است. کودک بلوک ها را کنار هم می چیند، خروجی را می بیند، اگر درست نبود تغییر می دهد و دوباره امتحان می کند. همین چرخه ساده، همان چیزی است که در برنامه نویسی واقعی هم اتفاق می افتد.

• بلوک های حرکت: برای جابه جایی شخصیت روی صفحه
• بلوک های ظاهر: برای تغییر لباس شخصیت، نمایش پیام و گفت و گو
• بلوک های رویداد: برای شروع برنامه با کلیک، فشردن کلید یا دریافت پیام
• بلوک های کنترل: برای شرط، تکرار، انتظار و تصمیم گیری
• بلوک های حسگر: برای تشخیص برخورد، صدا، موقعیت ماوس یا ورودی کاربر
• بلوک های متغیر: برای ساخت امتیاز، جان، مرحله، زمان یا شمارنده

سایت اسکرچ چیست و چگونه وارد آن شویم؟

سایت اسکرچ محیط آنلاین رسمی Scratch است. کودکان در این سایت می توانند پروژه های خود را بسازند، پروژه های دیگران را ببینند و در صورت ساخت حساب کاربری، پروژه هایشان را ذخیره یا منتشر کنند.

آدرس سایت رسمی اسکرچ scratch.mit.edu است. برای ورود به محیط برنامه نویسی، این مراحل را دنبال کنید:

1. وارد آدرس scratch.mit.edu شوید.
2. روی گزینه «Create» یا «ساختن» کلیک کنید تا محیط برنامه نویسی باز شود.
3. شخصیت (Sprite)، صحنه و صدا را از فهرست آماده انتخاب کنید.
4. بلوک های برنامه نویسی را از فهرست سمت چپ به فضای اسکریپت بکشید.
5. با کلیک روی پرچم سبز، پروژه را اجرا و آزمایش کنید.

برای آزمایش محیط و ساخت یک پروژه ساده نیازی به حساب کاربری نیست. اما اگر کودک بخواهد پروژه را داخل سایت ذخیره کند یا با دیگران به اشتراک بگذارد، باید یک حساب رایگان بسازد.

کلاس اسکرچ چیست و کودک در آن چه یاد می گیرد؟

کلاس اسکرچ با وارد شدن به سایت Scratch و کنار هم گذاشتن چند بلوک فرق دارد. کودک در یک مسیر آموزشی مشخص یاد می گیرد چطور ایدهاش را به یک پروژه قابل اجرا تبدیل کند. مثلاً برای ساخت یک بازی باید تصمیم بگیرد شخصیت چگونه حرکت کند، چه زمانی امتیاز تغییر کند، برخورد با مانع چه نتیجه ای داشته باشد و بازی در چه شرایطی تمام شود. همین تصمیم ها ساده باعث می شوند مفاهیمی مثل شرط، حلقه، رویداد و متغیر را در عمل تجربه کند.

نقش مربی هم فقط توضیح دادن بلوک های اسکرچ نیست. وقتی پروژه درست اجرا نمی شود، مربی به جای دادن جواب آماده کمک می کند کودک مشکل را پیدا کند و راه حل خودش را امتحان کند. کودک در این مسیر بازخورد می گیرد، پروژه اش را اصلاح می کند و کم کم یاد می گیرد درباره منطق چیزی که ساخته توضیح بدهد. این بخش مهمی از یادگیری برنامه نویسی است چون هدف فقط تمام کردن یک بازی یا انیمیشن نیست.

در کلاس اسکرچ پروژه ها هم به مرور پیچیده تر می شوند. کودک ممکن است با یک انیمیشن یا بازی ساده شروع کند و بعد سراغ پروژه هایی برود که امتیازدهی، چند مرحله، کنترل شخصیت، صدا و تعامل با کاربر دارند. خروجی کلاس به این ترتیب فقط شناخت محیط Scratch نیست. کودک باید بتواند چیزی بسازد، آن را آزمایش کند، خطاهایش را پیدا کند و برای بهتر شدن پروژه تصمیم بگیرد. برای دریافت اطلاعات بیشتر به صفحه دوره اسکرچ برای کودکان سر بزنید.

نمونه پروژه های واقعی فراگیران یاسان

بچه های یاسان بعد از یادگیری اسکرچ چه پروژه هایی می سازند؟

یادگیری اسکرچ زمانی اثر واقعی دارد که کودک فقط ویدیو آموزشی نبیند، بلکه بتواند ایده خودش را به یک پروژه قابل اجرا تبدیل کند. نمونه های زیر بخشی از پروژه هایی هستند که فراگیران یاسان با اسکرچ ساختهاند. این پروژه ها نشان می دهند کودک در عمل با مفاهیمی مثل رویداد، شرط، حلقه، کنترل شخصیت، امتیازدهی و طراحی بازی درگیر می شود.

ساخت بازی جنگی دونفره با اسکرچ | پروژه امیرعلی امین جواهری

امیرعلی امین جواهری با اسکرچ یک بازی جنگی دونفره ساخته است. در این بازی، دو نفر پشت یک کامپیوتر بازی می کنند؛ هر بازیکن با کلیدهای مخصوص خودش شخصیت را کنترل می کند و با بازیکن مقابل مبارزه می کند. این پروژه برای نمایش مفهوم کنترل هم زمان، رویداده ای صفحهکلید و طراحی تعامل بین دو کاربر نمونه خوبی است.

ساخت بازی آموزشی علوم با اسکرچ | پروژه تارا محرابی

تارا محرابی با اسکرچ یک بازی تعاملی ساخته که درس علوم را به بچه ها آموزش می دهد. کاربر در طول بازی به سوالات علمی پاسخ می دهد و با هر جواب درست، در مسیر بازی جلوتر می رود. این پروژه نشان می دهد اسکرچ فقط برای بازی های سرگرمی نیست و می تواند برای ساخت محتوای آموزشی تعاملی هم استفاده شود.

ساخت بازی ماینکرفت دوبعدی با اسکرچ | پروژه محمدمهدی کلوند

محمدمهدی کلوند با استفاده از اسکرچ یک بازی ماینکرفت دوبعدی طراحی کرده است. این پروژه یک تجربه سرگرم کننده را در قالب یک بازی دوبعدی و تعاملی ارائه می دهد و نشان می دهد کودک چطور می تواند از یک ایده آشنا، نسخه ساده تر و قابل اجرا در اسکرچ بسازد.

چرا این نمونه ها برای والدین مهم اند؟
چون خروجی واقعی نشان می دهد کودک فقط با محیط اسکرچ آشنا نشده، بلکه توانسته مسئله را تبدیل به پروژه کند. در مسیر ساخت چنین پروژه هایی، کودک با آزمون و خطا، اصلاح خطا، تصمیم گیری، طراحی مرحله و اجرای ایده خودش روبه رو می شود. این همان بخشی است که یادگیری اسکرچ را از تماشای آموزش ها پراکنده جدا می کند.

چرا اسکرچ برای شروع برنامه نویسی کودکان مناسب است؟

شروع برنامه نویسی برای کودک باید تجربه ای قابل فهم و لذتبخش باشد. اگر کودک از همان ابتدا با دستورهای خشک و خطاهای عجیب روبه رو شود، ممکن است تصور کند برنامه نویسی سخت و دور از دسترس است. اسکرچ این مسیر را نرم تر می کند، چون کودک از همان جلسه ها اول می تواند خروجی ببیند.

اسکرچ برای چه سنی مناسب است؟

سن مهم است، اما تنها معیار نیست. معیار اصلی این است که کودک بتواند دستورالعمل را دنبال کند، از آزمون و خطا نترسد و برای ساخت یک خروجی کوچک انگیزه داشته باشد.

اسکرچ جونیور (ScratchJr) چیست و چه فرقی با اسکرچ دارد؟

ScratchJr نسخه ساده تر اسکرچ است که همان تیم MIT به همراه دانشگاه Tufts آن را طراحی کرده اند، مخصوص کودکان ۵ تا ۷ سال. برخلاف اسکرچ اصلی که در مرورگر یا نسخه دسکتاپ اجرا می شود، ScratchJr یک اپلیکیشن جداگانه برای تبلت و موبایل است. بلوک های آن ساده تر و کاملاً تصویری هستند، به خواندن متن نیاز ندارند و مفاهیم پیچیده تری مثل متغیر یا عملگر ریاضی در آن وجود ندارد. اگر فرزندتان هنوز زیر ۸ سال است یا با متن انگلیسی راحت نیست، ScratchJr نقطه شروع بهتری نسبت به اسکرچ اصلی خواهد بود.

اسکرچ بهتر است یا پایتون؟

این دو زبان رقیب هم نیستند و برای یک مرحله از یادگیری طراحی نشده اند. در اسکرچ کودک دستورها را با بلوک های تصویری می سازد و خیلی زود نتیجه را روی صفحه می بیند. در پایتون باید دستورها را تایپ کند، پیام خطا را بخواند و با ساختار کدنویسی متنی کنار بیاید. به همین دلیل سن به تنهایی برای انتخاب کافی نیست.

اگر تایپ کردن هنوز برای فرزندتان سخت است یا دوست دارد با ساخت بازی و داستان وارد برنامه نویسی شود، اسکرچ شروع مناسب تری است. اگر می تواند دستورهای متنی را دنبال کند، از اصلاح خطا زود خسته نمی شود و به پروژه های جدی تر علاقه دارد، پایتون می تواند انتخاب بعدی یا حتی نقطه شروع او باشد.

کودک در اسکرچ چه مفاهیمی یاد می گیرد؟

اسکرچ ظاهر ساده ای دارد، اما مفاهیمی که کودک در آن تجربه می کند، پایه ها واقعی برنامه نویسی هستند. تفاوت مهم اینجاست که کودک این مفاهیم را در قالب بازی و پروژه یاد می گیرد، نه به شکل تعریف ها خشک و حفظی.

آموزش اسکرچ برای کودکان | پروژه ساده قدم به قدم

برای شروع آموزش اسکرچ، می توانید یک بازی خیلی ساده بسازید که در آن شخصیت با کلیدهای جهتدار حرکت کند و با گرفتن ستاره امتیاز بگیرد. همین پروژه کوچک چند مفهوم اصلی اسکرچ را به کودک نشان می دهد.

کودک ابتدا یک شخصیت و یک ستاره انتخاب می کند. بعد با بلوک های حرکتی کاری می کند که شخصیت با کلیدهای کیبورد جابه جا شود. سپس یک شرط اضافه می کند تا وقتی شخصیت به ستاره رسید، امتیاز بیشتر شود و ستاره به جای دیگری برود.

در این پروژه کودک با رویداد، حرکت، شرط، حلقه و متغیر آشنا می شود. بعد از آماده شدن نسخه ساده بازی می تواند صدا، زمان، مانع یا پیام پایان هم به آن اضافه کند.

بهتر است بعد از هر تغییر، بازی اجرا شود. اگر چیزی درست کار نکرد، همان بخش بررسی و اصلاح شود. همین آزمون و خطا بخش مهمی از یادگیری اسکرچ است.

خطاهای رایج در اولین پروژه اسکرچ

• پروژه شروع نمی شود: بلوک ها به رویداد پرچم سبز متصل نشده اند.
• شخصیت حرکت نمی کند: کد روی شخصیت دیگری نوشته شده یا شرط کلید داخل حلقه قرار نگرفته است.
• امتیاز از مقدار قبلی ادامه پیدا می کند: در شروع بازی، متغیر روی صفر تنظیم نشده است.
• ستاره ناپدید می شود: به مختصات خارج از صحنه رفته یا روی شخصیت اشتباه کدنویسی شده است.
• امتیاز خیلی سریع زیاد می شود: شخصیت چند لحظه روی ستاره باقی می ماند؛ بعد از برخورد، ستاره را فوراً به مکان تازه بفرستید.

بعد از ساخت این بازی، می توانید راهنمای ساخت بازی با اسکرچ و مجموعه پروژه های اسکرچ برای کودکان را ببینید. برای نصب نسخه آفلاین نیز مقاله دانلود و نصب اسکرچ مراحل لازم را توضیح می دهد.

سه پروژه ساده برای ادامه تمرین

برای شروع لازم نیست کودک همان ابتدا بازی پیچیده بسازد. چند پروژه کوچک و قابل انجام، هم اعتماد به نفس می سازد و هم مفاهیم اصلی را آرام آرام وارد ذهن کودک می کند.

اسکرچ در کتاب کار و فناوری ششم ابتدایی

بسیاری از خانواده ها اولین بار از طریق درس کار و فناوری ششم ابتدایی با اسکرچ آشنا می شوند. در این درس، دانش آموز معمولاً با محیط اسکرچ، شخصیت ها، صحنه، دستورهای حرکت و ساخت یک پروژه ساده کار می کند.

این آشنایی برای شروع خوب است، اما معمولاً برای یادگیری عمیق کافی نیست. کودک بعد از چند تمرین ساده به پروژه هایی نیاز دارد که مرحلهبهمرحله چالشبرانگیزتر شوند و مفاهیمی مثل شرط، حلقه، متغیر، برخورد و طراحی بازی را در عمل آموزش بدهند.

تاریخچه اسکرچ به زبان ساده

اسکرچ توسط تیمی در MIT Media Lab و با رهبری میچل رزنیک توسعه پیدا کرد. ایده اصلی این بود که کودکان فقط مصرفکننده رایانه و بازی نباشند، بلکه بتوانند با رایانه چیزی بسازند، ایده هایشان را اجرا کنند و از طریق ساخت پروژه، مفاهیم علوم کامپیوتر را یاد بگیرند.

انتشار عمومی اسکرچ در سال ۲۰۰۷ انجام شد. نسخه Scratch 2.0 در سال ۲۰۱۳ و نسخه Scratch 3.0 در سال ۲۰۱۹ منتشر شد. نسخه سوم استفاده از اسکرچ را در مرورگر و دستگاه ها مختلف ساده تر کرد. امروز اسکرچ یکی از شناختهشدهترین ابزارهای آموزش برنامه نویسی به کودکان در جهان است.

مسیر یادگیری اسکرچ برای کودکان

یادگیری اسکرچ وقتی نتیجه بهتری دارد که کودک مرحلهبهمرحله جلو برود. شروع با پروژه های سنگین معمولاً باعث سردرگمی می شود. مسیر بهتر این است که کودک اول محیط را بشناسد، بعد پروژه های کوچک بسازد و کم کم وارد منطق بازی شود.

یادگیری خودآموز اسکرچ کافی است؟

برای آشنایی اولیه، بله. کودک می تواند با دیدن چند ویدیو، ساخت چند پروژه ساده و کمی آزمون و خطا کار با اسکرچ را شروع کند. اما یادگیری خودآموز معمولاً بعد از مدتی متوقف می شود؛ نه به این دلیل که پیدا کردن بلوک ها سخت است، بلکه چون کودک نمی داند بعد از پروژه های ساده سراغ چه چیزی برود و چطور مهارت هایش را مرحلهبهمرحله جلو ببرد.

در یک مسیر آموزشی درست، پروژه ها از ساده به پیچیده طراحی می شوند. کودک باید بازخورد بگیرد، درباره راه حلش توضیح بدهد و یاد بگیرد کدش را اصلاح کند. این تفاوت اصلی بین بازی کردن با اسکرچ و یادگیری واقعی برنامه نویسی است.

دوره اسکرچ در آکادمی یاسان

دوره اسکرچ در آکادمی یاسان برای فراگیران ۱۰ تا ۱۱ سال طراحی شده است. کودک در این دوره فقط کار با چند دستور را یاد نمی گیرد بلکه با ساخت پروژه های مختلف یاد می گیرد چطور یک بازی یا انیمیشن بسازد، خطاهای پروژه اش را پیدا کند و برای حل مسئله راه حل پیدا کند.

روش آموزشی یاسان پروژه محور و بر پایه آموزش معکوس است. فراگیر پیش از کلاس محتوای درسی متناسب با سن را در قالب ویدیو می بیند و تلاش می کند پروژه اسکرچ خودش را بسازد. در کلاس، مربی به او کمک می کند منطق پروژه را بررسی کند، خطا را پیدا کند و راه حلش را توضیح بدهد.

اگر پروژه کامل نشود مشکلی نیست. در کلاس اسکرچ مربی اشکال ها را با فراگیر بررسی می کند و به سوال هایش پاسخ می دهد. ساخت بازی با اسکرچ و کار روی پروژه های اسکرچ به کودک فرصت می دهد مهارت حل مسئله را تمرین کند و خلاقیتش را به کار بگیرد. تعامل با فراگیران دیگر هم کمک می کند ایده ها متفاوت ببیند و برای ساخت پروژه راه ها تازهتری امتحان کند.

فراگیر در دوره اسکرچ با اصول برنامه نویسی کودکان و محیط اسکرچ آشنا می شود و مهارت های کامپیوتری را در عمل یاد می گیرد. طراحی شخصیت، کنترل رویدادها، ساخت بازی با اسکرچ، امتیازدهی و تست پروژه بخشی از همین مسیر است. هر پروژه اسکرچ هدف مشخصی دارد تا کودک بداند چه مهارتی را تمرین می کند و برای پروژه بعدی چه چیزی باید یاد بگیرد.

بعد از یادگیری اسکرچ و زمانی که فراگیر برای برنامه نویسی متنی آماده باشد می تواند مسیرش را با آموزش پایتون کودکان ادامه دهد. در دوره پایتون با پروژه های جدی تر برنامه نویسی، الگوریتم و مهارت حل مسئله بیشتر درگیر می شود و کم کم از برنامه نویسی بلوکی به کدنویسی متنی می رسد.

مشاوره رایگان: اگر برای انتخاب مسیر مناسب فرزندتان سوال دارید، فرم زیر را تکمیل کنید تا مشاوران آموزشی یاسان راهنماییتان کنند.

نکات مهم برای والدین قبل از شروع اسکرچ

• از پروژه های خیلی سخت شروع نکنید: اولین تجربه باید کوتاه، قابل انجام و لذتبخش باشد.
• به جای خروجی کامل، روند فکر کردن را ببینید: مهم است کودک بتواند توضیح دهد چرا از یک بلوک استفاده کرده است.
• کپی کردن پروژه آماده را یادگیری واقعی ندانید: پروژه آماده برای الهام خوب است، اما کودک باید تغییر بدهد و آزمایش کند.
• لپتاپ یا کامپیوتر بهتر از موبایل است: اسکرچ روی موبایل ممکن است محدودکننده باشد و تمرکز کودک را کم کند.
• صبر مهم تر از سرعت است: هدف این نیست که کودک سریع پروژه تمام کند. هدف این است که مسئله را بفهمد و اصلاح کند.

سؤالات متداول

جمع بندی